Szara pleśń – charakterystyka
Szara pleśń jest jedną z najczęściej spotykanych i najbardziej destrukcyjnych chorób grzybowych, wywoływaną przez polifagicznego grzyba Botrytis cinerea. Ten patogen atakuje ponad 200 gatunków roślin, w tym:
- warzywa,
- owoce jagodowe,
- rośliny ozdobne,
- uprawy rolnicze (m.in. rzepak).
Ze względu na swoją wszechobecność i zdolność do szybkiego rozprzestrzeniania się, szara pleśń stanowi poważne wyzwanie dla każdego ogrodnika i rolnika. Jest to typowa choroba tkanki martwej lub uszkodzonej, często wnikająca przez rany i starzejące się organy roślin.
Jakie są objawy szarej pleśni?
W początkowej fazie infekcji, objawy szarej pleśni są subtelniejsze, ale równie destrukcyjne. Na liściach i pędach porażenie objawia się jako okrągłe, szarobrunatne plamy, które stopniowo powiększają się, prowadząc do nekrozy tkanki. Pąki i kwiaty są niezwykle wrażliwe na atak Botrytis cinerea; porażone brunatnieją i zamierają, często jeszcze przed rozwinięciem. Niezbędny jest regularny monitoring plantacji, aby wykryć te wczesne symptomy i zastosować ochronę roślin przed szarą pleśnią w strategicznych momentach.
Jak wygląda szara pleśń?
Charakterystycznym i najbardziej rozpoznawalnym objawem porażenia przez szarą pleśń jest pojawienie się szarego, puszystego i pylącego nalotu grzybni (konidiaforów i zarodników konidialnych). Porażenie objawia się okrągłymi, szarobrunatnymi plamami na liściach, pędach, pąkach i owocach. Porażone pąki i kwiaty brunatnieją i zamierają, a na owocach pojawiają się wodniste, gnilne plamy, które szybko pokrywa wspomniany szary nalot. Przy dotknięciu nalot zaczyna pylić, co jest dowodem na masowe wytwarzanie zarodników grzyba. Na silnie porażonych tkankach mogą tworzyć się również czarne, twarde sklerocja – formy przetrwalnikowe Botrytis cinerea.
Szara pleśń – okres i miejsce występowania
Szara pleśń ma zdolność przetrwania niesprzyjających warunków, bytując w resztkach roślinnych i martwych organach na polu, oraz jako twarde, czarne struktury spoczynkowe zwane sklerocjami, które mogą znajdować się w glebie lub na elementach konstrukcyjnych szklarni. To właśnie sklerocja i grzybnia są pierwotnym źródłem infekcji, kiełkując i uwalniając zarodniki, gdy tylko pojawią się optymalne warunki dla rozwoju szarej pleśni, czyli duża wilgotność powietrza (powyżej 90%) i umiarkowane temperatury (15–25°C). Zdolność patogena Botrytis cinerea do przetrwania w tak wielu miejscach sprawia, że jest to problem globalny, dotykający szerokiej gamy upraw warzywnych, ozdobnych i sadowniczych zarówno w uprawie polowej, jak i pod osłonami, co wymaga stałego monitorowania i kompleksowych działań zapobiegawczych i zwalczających.
Kiedy może się pojawić szara pleśń?
Szara pleśń może pojawić się praktycznie w każdej fazie rozwoju rośliny, od siewek po dojrzałe owoce, ale jej intensywny rozwój następuje w warunkach wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 90%) oraz w umiarkowanej temperaturze, zazwyczaj w zakresie 18–25°C, choć infekcje są możliwe już od 15°C. Warunki sprzyjające, takie jak słaba wentylacja, brak przewiewności (spowodowany zbyt ciasnym posadzeniem roślin) oraz długotrwałe zwilżenie organów, przyspieszają cykl rozwojowy Botrytis cinerea. Krytyczny moment dla wielu upraw to okres kwitnienia i owocowania.
Jakie uprawy atakuje szara pleśń?
Szara pleśń jest chorobą polifagiczną, co oznacza, że atakuje szerokie spektrum roślin. Do najbardziej narażonych należą:
- owoce jagodowe: truskawki (gdzie powoduje gnicie owoców), maliny, winorośl,
- warzywa: pomidory (szczególnie pod osłonami), ogórki, papryka, sałata, cebulowe,
- rośliny ozdobne: róże, cyklameny, goździki, dalie,
- rośliny rolnicze: rzepak, słonecznik.
Szara pleśń – szkodliwość
Szkodliwość, jaką powoduje szara pleśń, jest bardzo wysoka, prowadząc do znacznego spadku ilości i pogorszenia jakości plonu. Porażenie siewek i młodych pędów może prowadzić do ich całkowitego zamierania. Infekcja kwiatów uniemożliwia zawiązanie owoców, a gnicie dojrzałych plonów, np. truskawek, może spowodować straty sięgające nawet 60%. Dodatkowo, owoce porażone przez Botrytis cinerea często gniją w trakcie przechowywania, co dyskwalifikuje je z obrotu handlowego, generując duże choroby przechowalnicze.
Szara pleśń – cykl rozwojowy
Cykl rozwojowy grzyba Botrytis cinerea rozpoczyna się od sklerocjów lub grzybni zimującej w resztkach roślinnych. Wiosną, w sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności, tworzą się zarodniki konidialne, które są roznoszone przez wiatr i krople wody. Infekcja następuje najczęściej przez uszkodzoną tkankę, rany lub starzejące się organy (np. opadające płatki kwiatów). W sprzyjających warunkach (wysoka wilgotność) na zainfekowanej tkance tworzy się charakterystyczny szary, pylący nalot – to nowe zarodniki, gotowe do rozprzestrzeniania szarej pleśni na kolejne rośliny.
Przyczyny rozwoju szarej pleśni
Głównymi przyczynami rozwoju szarej pleśni są warunki środowiskowe i błędy agrotechniczne. Kluczowe czynniki to:
- wysoka wilgotność i słaba cyrkulacja powietrza (szczególnie w szklarniach i gęstych uprawach),
- pozostawione resztki roślinne (główne źródło przetrwania grzyba),
- uszkodzenia mechaniczne (wrota infekcji dla Botrytis cinerea),
- nadmierne nawożenie azotem, które osłabia tkanki roślin i zwiększa ich podatność,
- nadmierne zagęszczenie prowadząca do braku przewiewu.
Jakie są skutki rozwoju szarej pleśni?
Głównymi skutkami rozwoju szarej pleśni są: zgnilizna wszystkich nadziemnych organów, zamieranie pędów i kwiatów oraz masowe gnicie owoców. Skutkuje to znacznym obniżeniem plonu i jego wartości handlowej. Nawet pozornie zdrowe owoce mogą ulec zepsuciu w trakcie magazynowania jako typowe choroby przechowalnicze, co prowadzi do strat już po zbiorach.
Szara pleśń – zapobieganie
Skuteczność zwalczania szarej pleśni w dużej mierze zależy od stosowania profilaktyki. Zapobieganie szarej pleśni opiera się na higienie uprawy i zapewnieniu optymalnych warunków wzrostu:
- Usuwanie resztek pożniwnych i porażonych części roślin (liści, pędów) w celu eliminacji źródła infekcji.
- Utrzymywanie odpowiedniej gęstości siewu/sadzenia i przewietrzanie upraw pod osłonami w celu zmniejszenia wilgotności i zapewnienia cyrkulacji powietrza.
- Podlewanie uniemożliwiające moczenie nadziemnych części roślin.
- Unikanie przenawożenia azotem i dbanie o zrównoważone nawożenie potasem i wapniem.
- Wybór odmian mniej podatnych na porażenie Botrytis cinerea.
Szara pleśń – zwalczanie
Gdy środki zapobiegawcze okażą się niewystarczające i pojawią się pierwsze objawy choroby, konieczne jest interwencyjne zwalczanie szarej pleśni. Należy niezwłocznie usunąć i zniszczyć porażone części roślin. W walce z patogenem stosuje się zarejestrowane fungicydy, często w oparciu o różne mechanizmy działania w celu zapobiegania powstawaniu odporności.
Skuteczne środki na szarą pleśń
Do skutecznych środków ochrony roślin na szara pleśń zalicza się fungicydy zawierające substancje aktywne z grup anilinopirymidyn, fenylopiroli, anilidów czy strobiluryn. Przykładami substancji, które są skuteczne w zwalczaniu Botrytis cinerea, są boskalid, pirymetanil czy cyprodynil (często w formulacjach łączonych). Można je znaleźć w środkach takich jak: Botrefin. Stosowanie tych preparatów w odpowiednich fazach rozwojowych rośliny (np. w okresie kwitnienia truskawki) jest kluczowe dla ochrony plonu przed szarą pleśnią. Oprócz środków ochrony roślin, coraz częściej wykorzystuje się preparaty biologiczne, takie jak Mevalone, zawierające naturalnych antagonistów grzyba.
FAQ
Czy szara pleśń atakuje tylko owoce?
Nie. Szara pleśń atakuje wszystkie nadziemne organy rośliny: pędy, liście, pąki, kwiaty oraz owoce, a nawet siewki.
Czy wysoka temperatura zwalcza szarą pleśń?
Nie. Chorobie sprzyja umiarkowana temperatura (18-25°C) i wysoka wilgotność (powyżej 90%), dlatego kontrola wilgotności i przewiewność są ważniejsze niż temperatura.
Czy szara pleśń jest groźna po zbiorach?
Tak. Szara pleśń to jedna z głównych chorób przechowalniczych, ponieważ zainfekowane owoce gniją w trakcie magazynowania, powodując straty.
Czy fungicydy na szarą pleśń trzeba rotować?
Tak. Należy stosować fungicydy z różnych grup chemicznych, aby zapobiegać powstawaniu odporności u grzyba Botrytis cinerea.
Jak wygląda szara pleśń na liściach?
Szara pleśń na liściach objawia się okrągłymi, szarobrunatnymi plamami.
Porozmawiaj z nami