Jakie są najgroźniejsze choroby pszenicy ozimej i jak je skutecznie zwalczać?

05.06.2019

Pszenica ozima zaliczana jest do zbóż podatnych na choroby grzybowe, a straty w plonach powodowane przez niektóre patogeny chorobotwórcze przy dużym nasileniu mogą wynosić nawet 90%.

Jak dzielą się choroby pszenicy ozimej?

Podział chorób grzybowych pszenicy ozimej opiera się na kryterium miejsca porażenia rośliny i wyróżnia dwie główne kategorie: choroby źdźbła i korzeni oraz choroby liści.

W uprawie zbóż ozimych choroby rozprzestrzeniają się w różny sposób, a porażeniu mogą ulegać wszystkie części rośliny. Według kryterium miejsca porażenia rośliny, choroby pszenicy ozimej dzielą się na dwie kategorie: choroby źdźbła i korzeni (choroby podsuszkowe) oraz choroby liści.

Choroby źdźbła i korzeni pszenicy ozimej:

• łamliwość podstawy źdźbła,
• fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni,
• ostra plamistość oczkowa.

Choroby liści pszenicy ozimej:

• brunatna plamistość liści pszenicy,
• mączniak prawdziwy zbóż i traw,
• rdza brunatna pszenicy,
• septorioza paskowana liści,
• fuzarioza liści,
• fuzaryjna zgorzel liści.

Choroby mogą być przenoszone m.in. przez materiał siewny, atakując zboża we wczesnych fazach rozwoju. W fazie krzewienia oraz w fazie początku strzelania w źdźbło monitoruje się choroby podstawy źdźbła. Krytycznym okresem we wzroście pszenicy jest również koniec fazy strzelania w źdźbło i kłoszenia. W tych fazach ocenia się stopień porażenia liścia podflagowego.

Jakie objawy daje łamliwość podstawy źdźbła?

Łamliwość podstawy źdźbła objawia się szklisto-brązowymi plamami u podstawy liści wczesną wiosną oraz szarobrązowymi plamami z widoczną grzybnią w dolnej części źdźbła w fazie strzelania w źdźbło.

Sprawcą tej choroby pszenicy ozimej jest grzyb Pseudocercosporella herpotrichoides. Objawami łamliwości źdźbła zbóż w początkowych fazach rozwoju są widoczne plamy u podstawy liści barwy szklisto-brązowej. Z kolei w fazie strzelania w źdźbło w dolnej części źdźbła zaobserwować można plamy barwy szarobrązowej, gdzie tworzy się grzybnia. Choroba poraża pszenicę ozimą zwłaszcza, jeśli była ona siana po innych roślinach zbożowych. Rozwojowi grzybni sprzyja wilgotna i ciepła aura. Pszenica porażona łamliwością podstawy źdźbła przedwcześnie dojrzewa i jest podatna na wyleganie. Choroba powoduje nieodwracane straty w plonach zbóż. Próg ekonomicznej szkodliwości od początku fazy strzelania w źdźbło do fazy pierwszego kolanka stanowi 20-30% źdźbeł z objawami porażenia.

Czym cechuje się fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni zbóż?

Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni zbóż charakteryzuje się brunatnieniem korzeni oraz brązowymi kreskami u podstawy liści, które po wykłoszeniu mogą objąć cały obwód źdźbła.

Choroba powodowana jest przez Fusarium culmorum i Fusarium avenaceum. Sprawcy choroby rozwijają się w szerokim zakresie temperatur od 0 do 20°C przy wilgotnej glebie. Pierwsze objawy choroby widoczne są w fazie strzelania w źdźbło, jednak szczególnie uwidaczniają się po wykłoszeniu w postaci brązowych kresek lub smug u podstawy liści. Porażeniu ulegają również korzenie, które porażone chorobą brązowieją. Niekiedy można obserwować również zbrązowienie całego obwodu podstawy źdźbła i korzeni, a objawy choroby mogą pojawiać się również na wyższych międzywęźlach oraz kolankach. Zaatakowana pszenica ozima przedwcześnie dojrzewa i nie wydaje plonów. Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni zbóż, wywoływana przez grzyby z rodzaju Fusarium, może prowadzić do strat plonu sięgających nawet 60 proc.

Próg ekonomicznej szkodliwości stanowi 10-30% źdźbeł z objawami porażenia.

Często szkody wywoływane przez fuzariozy kłosów mają charakter zero-jedynkowy. Jeśli grzyby z rodzaju Fusarium skażą ziarno mykotoksynami powyżej dopuszczalnych norm prawnych, plon traci jakąkolwiek wartość handlową – nie można go sprzedać ani na mąkę, ani na paszę, przez co nakłady poniesione na nawożenie i wcześniejszą ochronę stają się stratą.

– Jacek Preuss, Field Crop Manager w Sumi Agro Poland

Jakie szkody wyrządza mączniak prawdziwy zbóż i traw?

Mączniak prawdziwy zbóż i traw powoduje powstawanie charakterystycznych, białych, gąbczastych nalotów na liściach, źdźbłach i kłosach, przez co straty w plonach mogą dochodzić do 40%.

Mączniak prawdziwy powodowany jest przez grzyb Blumeria graminis. Objawami choroby są gąbczaste naloty barwy białej, które początkowo pojawiają się na liściach, a następnie również na źdźbłach i kłosach. Sprawca choroby bardzo szybko uodparnia się na stosowane środki chemiczne, dlatego też stosując ochronę chemiczną należy pamiętać o rotacji preparatów. Straty w plonach powodowane przez chorobę mogą dochodzić do nawet 40%.

Progi szkodliwości dla mączniaka prawdziwego 

• 50-70% roślin z pierwszymi objawami porażenia (pojedyncze, białe skupienia struktur grzyba),
• 10% roślin z pierwszymi objawami porażenia w fazie strzelania w źdźbło,
• pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym, flagowym lub na kłosie w fazie kłoszenia.

Jak przebiega brunatna plamistość liści pszenicy (DTR)?

Brunatna plamistość liści pszenicy przebiega początkowo w postaci małych, żółtych plam na dolnych liściach, które z czasem łączą się, wywołując brunatnienie i zasychanie starszych tkanek.

Sprawcą choroby jest Pyrenophora tritici-repentis. Pierwsze objawy choroby widoczne są wiosną na dolnych liściach pszenicy ozimej w postaci owalnych plam niewielkich rozmiarów, barwy żółtej. W przypadku liści starszych plamy łączą się ze sobą, powodując ich brunatnienie i zasychanie. Brunatna plamistość liści przenoszona jest m.in. przez materiał siewny, resztki pożniwne oraz wiatr i krople deszczu. Poraża pochwy liściowe, liście i kłosy. Szkodliwość tej choroby pszenicy ozimej polega na obniżeniu plonów do nawet 35%. Próg ekonomicznej szkodliwości choroby w fazie krzewienia stanowi 10-15% porażonych roślin z pierwszymi objawami porażenia, a w fazach strzelania w źdźbło oraz kłoszenia – 5% liści z pierwszymi objawami porażenia.

Jakie warunki sprzyjają rdzy brunatnej pszenicy?

Rdzy brunatnej pszenicy sprzyjają temperatury w przedziale od 12 do 24°C w ciągu dnia oraz od 0 do 12°C w nocy przy obecności rosy.

Choroba powodowana jest przez Puccinia recondita. Objawami choroby są pojawiające się na górnej stronie liści jesienią oraz wiosną pojedyncze jasnobrązowe, owalne skupienia, tzw. uredinia. Cechą charakterystyczną jest ich nierównomierne rozmieszczenie na całej powierzchni liścia. Silnie porażone liście żółkną, a następnie zasychają i zamierają. Przy dużym nasileniu choroba może powodować obniżkę plonów o nawet 50%. 

Progi szkodliwości dla rdzy brunatnej

• 10-15% liści z pierwszymi objawami porażenia,
• 10% źdźbeł z pierwszymi objawami porażenia w fazie strzelania w źdźbło,
• pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym lub flagowym w fazie kłoszenia.

Dlaczego septorioza paskowana liści pszenicy jest tak groźna?

Septorioza paskowana liści pszenicy jest groźna, ponieważ w ostatnich latach powoduje największe straty w plonach, przekraczające w warunkach wysokiej wilgotności powietrza nawet 30%.

Septorioza paskowana liści pszenicy wywoływana jest przez grzyb Mycosphaerella graminicola. W ostatnich latach ta choroba pszenicy ozimej powoduje największe straty w plonach. Jej objawy widoczne są na lisicach w postaci jasnozielonych plam, które z czasem brązowieją, pozostawiając martwe tkanki. Grzyb tworzy owocnie w postaci czarnych kropek, bardzo łatwo przenosząc się na kolejne, zdrowe rośliny pszenicy. Rozwojowi choroby sprzyjają ciepłe i wilgotne lata. Septorioza paskowana liści pszenicy, wywoływana przez grzyb Mycosphaerella graminicola, może prowadzić do strat plonu wynoszących od 5 do 30 proc.

Próg ekonomicznej szkodliwości septoriozy paskowanej liści

• 30-50% liści z pierwszymi objawami porażenia lub 1% liści z owocnikami w fazie krzewienia,
• 10-20% porażonej powierzchni liścia podflagowego lub 1% liści z owocnikami w fazie strzelania w źdźbło,
• 5-10% porażonej powierzchni liścia flagowego lub 1% liści z owocnikami w fazie kłoszenia.

Jak ograniczyć choroby pszenicy ozimej metodami agrotechnicznymi?

Ograniczenie chorób metodami agrotechnicznymi polega na niszczeniu resztek pożniwnych, unikaniu monokultury, stosowaniu racjonalnego nawożenia oraz unikaniu zbyt gęstego siewu.

Rozwój chorób pszenicy ozimej można w znaczny sposób ograniczyć, stosując odpowiednie zabiegi agrotechniczne. Skutecznymi metodami ochrony pszenicy ozimej jest m.in.

• niszczenie pozostałych na polu resztek pożniwnych, jak również stosowanie zabiegów przyspieszających ich rozkład,
• unikanie uprawy pszenicy w monokulturze oraz stosowanie racjonalnego nawożenia (zwłaszcza azotem, fosforem i potasem),
• wykorzystanie zaprawionego i kwalifikowanego materiału siewnego,
• wybór odmian odpornych na poszczególne choroby,
• unikanie zbyt gęstego siewu, który sprzyja znacznie szybszemu rozprzestrzenianiu się chorób grzybowych.

Jak wygląda skuteczna ochrona chemiczna pszenicy ozimej?

Najlepszym sposobem ochrony pszenicy ozimej przed chorobami grzybowymi jest stosowanie fungicydów o szerokim spektrum działania oraz kilku substancji czynnych, które będą się wzajemnie uzupełniać.

W momencie, kiedy zostanie przekroczony próg szkodliwości ważne jest przeprowadzenie chemicznego zabiegu ochrony pszenicy już jesienią. Wykonanie oprysku pozwoli wówczas na lepsze przezimowanie pszenicy i stworzy jej znacznie lepsze warunki do prawidłowego wzrostu i rozwoju tuż po rozpoczęciu wiosennej wegetacji.

Ochronę liścia flagowego należy rozpocząć po ok. 3 tygodniach od wykonania zabiegu T1. Z kolei ochronę kłosa najlepiej rozpocząć na początku fazy kłoszenia w momencie zauważenia szczytu kłosa, który wyłania się w z pochwy liściowej.